Omschrijving
Van hoeve tot dorp? Groeiend inzicht in het ontstaan van dorpen tussen Schelde en Dender
Het gebied tussen de rivieren Schelde en Dender wordt tot op vandaag gekenmerkt door een grote diversiteit aan kleine nederzettingskernen: dorpen, gehuchten en wijken. Hoe en wanneer die kernen ontstonden tijdens de middeleeuwen, en waarom mensen beslisten samen te gaan wonen, vormen belangrijke vragen, waar al generaties historici en taalkundigen zich over bogen. Kan de archeologie bijdragen aan deze kennis? De Onderzoekseenheid voor Historische Archeologie van Noordwest-Europa (UGent) en SOLVA zochten dit samen uit.
Aanpak
Het onderzoek combineerde informatie uit archeologische opgravingen met historische bronnen en plaatsnamen. Voor elke databron is een nieuwe dataset opgebouwd, die telkens de volledige regio dekt. Daarnaast werden 55 nieuwe 14C-dateringen uitgevoerd op nederzettingen en kerkhoven, om de start van de occupatie preciezer te kunnen situeren in de tijd.
Wat leerden we?
Een dicht bewoond landschap, scherper in kaart gebracht. De regio was al tijdens de vroege middeleeuwen intensief bewoond, iets wat eerder onderzoek ook al aantoonde. Door archeologische, historische en toponymische gegevens voor het eerst systematisch te combineren en te karteren, ontstond een gedetailleerder beeld van hoe die bewoning over de regio verspreid was. Daarbij werden een zestal concentraties herkent, naast een zestal gebieden waar er blijkbaar weinig bewoning was. Vooral die laatste zijn te verklaren: vaak vallen ze samen met locaties waar tijdens de periode bossen of heidegebieden aanwezig waren.
De 9de-10de eeuw als kantelpunt. Het onderzoek toont aan dat de dorpen die we vandaag kennen hun wortels hebben in de 9de en 10de eeuw. Niettemin zijn er regelmatig sporen van oudere aanwezigheid, met name vanaf de 7de eeuw. Het afbakenen van een kerkhof met een gracht blijkt daarbij een beslissend moment: het markeerde een bewuste keuze voor een vaste, gedeelde plek waar vanaf dan de volledige gemeenschap begraven werd. Voorheen was het begrafenislandschap veel diverser en hadden mensen verschillende keuzes.
Dorpen zijn geen statische ruimtes. Dorpen bleven voortdurend in beweging: kerkhoven werden vergroot of verkleind, pleinen aangelegd, onbebouwde percelen ingenomen. Dit toont dat middeleeuwse dorp geen stabiele, vastliggende eenheden waren, ook lijkt dit soms het geval op basis van de historische kaarten.
De datasets van het onderzoek kan je hier downloaden: https://zenodo.org/records/16571297
Dit project is het product van een archeologisch syntheseonderzoek, uitgevoerd met steun van de Vlaamse Overheid, agentschap Onroerend Erfgoed
Ligging
Ligging
Gebied tussen Schelde en Dender, België
Opdrachtgever
